جامعه‌شناسی سیاسی، (به انگلیسی: Political Sociology) علمی است که به تحلیل پدیده‌های سیاسی از منظر جامعه‌شناختی می‌پردازد و از علوممیان رشته‌ای مرتبط با علوم سیاسی و جامعه‌شناسی است. بررسی رابطه میان جامعه، نیروها و گروه‌های اجتماعی و ساختار قدرت سیاسی از موضوعات عمده این رشته است.

جامعه‌شناسی سیاسی از پیوند دو دانش جامعه‌شناسی و سیاست متولد گشته است، و برای درک آن لازم است جامعه و سیاست را جداگانه فهم کنیم و سپس جامعه‌شناسی سیاسی را تعریف کنیم.

تقسیم بندی های سنتی جامعه شناسی سیاسی،به انگلیسی ( Traditional divisions)

از نظر سنتی چهار زمینه ی تحقیق در این علم وجود دارد:

۱- ساختار سیاسی اجتماعی حکومتی مدرن

۲- چه کسی حاکمیت می کند؟ طبقات اجتماعی شامل جنس نژاد و غیره چگونه بر روی سیاست تاثیر می گذارد.

۳-عقاید و نقطه نظرات عمومی ، شخصیتها ، حرکت های اجتماعی و روند های خارج از نهادهای رسمی قدرت سیاسی بر روی سیاست رسمی تاثیر می گذارد.

۴-روابط قدرت در داخل گروههای اجتماعی و میان این گروهها شامل خانواده ها ، محیط کار، دیوان سالاری ، رسانه ها.

جامعه و سیاست

جامعه را می‌توان گروهبندی متمایز و به هم پیوسته ای از افراد انسانی دانست، که در مجاورت یکدیگر زندگی می‌کنند، و رفتارشان با عادات، هنجارها و اعتقادات مشترک فراوانی مشخص می‌شود؛ که آنرا از گروه بندی های انسانی دیگر که عادات، هنجارها و اعتقادات آشکارا متفاوتی دارند متمایز می‌کند.

اصطلاح جامعه شناسی را نخستین بار اگوست کنت فیلسوف و متفکر فرانسوی، در قرن نوزدهم برای مشخص کردن علم مربوط به جامعه به کار برد. متفکران پیش از وی برای نامگذاری این علم از اصطلاح «فیزیک اجتماعی» استفاده می‌کردند. جامعه شناسی شناخت منشاء تکامل، ساختار و کار ویژه‌های گروه‌های اجتماعی، شکل های آنها، قوانین، آداب و رسوم، شیوه‌های زندگی، اندیشه و عمل و مشارکت آنها در فرهنگ و تمدن بشری است؛ و می‌کوشد اصول عام پدیده‌ها و روابط اجتماعی را کشف کند، و قوانین دگرگونی و رشد جامعه را بر پا دارد. واحد تحلیل در جامعه شناسی، جامعه است با این خصیصه که، جامعه پدیدهای مجزا، دارای انسجام درونی و خود سامان بخش است.

دانش‌واژه سیاست در مقابل واژه انگلیسی policy به کار می‌رود، و خود از واژه یونانی polis به معنای شهر گرفته شده است. سیاست یکی از پیچیده ترین مفاهیمی است که در حوزه ی علوم اجتماعی مطرح می‌باشد. از سیاست تعریف های بسیاری شده، مثلاً: سیاست حل تضادهای انسان هاست؛ سیاست هنر استفاده از امکانات است؛ مبارزه برای کسب قدرت است؛ توزیع آمرانه ارزش ها است. اما شاید یک تعریف فراگیر از سیاست این باشد که: سیاست رهبری صلح آمیز یا غیر صلح آمیز روابط میان افراد، گروه‌ها، و احزاب (نیروهای اجتماعی) و کارهای حکومتی در داخل یک کشور و روابط یک دولت با دولت های دیگر در عرصه جهانی است. قدرت موضوع اساسی سیاست محسوب می‌شود.

تعریف جامعه شناسی سیاسی

موضوع اصلی جامعه‌شناسی سیاسی بررسی رابطهٔ میان دولت، قدرت سیاسی و قدرت دولتی از یکسو و جامعه و قدرت اجتماعی یا نیروهای اجتماعی از سوی دیگر است و همچنین موضوع جامعه‌شناسی سیاسی شامل توضیح جایگاه دولت در درون شبکهٔ پیچیدهٔ علایق و منافع اجتماعی و اقتصادی و روابط حاصل از آن است.

جامعه‌شناسی سیاسی را می‌توان، کوششی فکری برای توضیح و تبین پدیده‌ها، رفتارها و ساختهای سیاسی به وسیلهٔ عوامل اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی دانست.

جامعه‌شناسی سیاسی پویش‌های سیاسی را با رویکرد جامعه شناسانه مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌دهد، و به جنبهٔ پویایی رفتار سیاسی که متأثر از پویش‌های اجتماعی است، مثل همکاری، رقابت، ستیز، تحرک اجتماعی، عقیده عمومی، انتقال قدرت در بین گروه‌ها و بالاخره کلیه پویش‌هایی که به نحوی در رفتار سیاسی مؤثر باشند، توجه دارد. اساساً جامعه‌شناسی سیاسی می‌کوشد پیوندهای میان جامعه و سیاست را مطالعه کند، و با تحلیل رابطه بین ساختارهای اجتماعی و ساختارهای سیاسی، و بین رفتار اجتماعی و رفتار سیاسی، سیاست را در زمینهٔ اجتماعی آن قرار دهد.

به اعتبار آنکه جامعه‌شناسی سیاسی رابطه میان جامعه و دولت را با نگاهی تحلیلی مورد بررسی قرار می‌دهد، وظیفهٔ آن فهم رابطه میان جامعه، اقتصاد و دولت است.

تفاوت جامعه شناسی سیاسی و علم سیاست

وظیفهٔ جامعه‌شناسی بررسی و تبین رابطهٔ سیاست و جامعه، رابطهٔ بین نهادهای اجتماعی و سیاسی و رابطهٔ بین رفتار اجتماعی و سیاسی است. بنابراین جامعه‌شناسی سیاسی نگرشی است از «پایین به بالا»، یعنی بیشتر تأثیرات جامعه بر سیاست را بررسی می‌کند، ولی علم سیاست نگرشی از «بالا به پایین» دارد، به این معنا که بیشتر به بررسی ساختار قدرت و فرایند سیاست و تصمیم‌گیری و تأثیرات آن‌ها بر روابط اجتماعی می‌پردازد. بر این اساس رابطهٔ جامعه نسبت به دولت در ذیل مفهوم «تعیین کنندگی» قابل بررسی است، نه تحت عنوان «اعمال قدرت»، چون جامعه و نیروهای اجتماعی از یک نظر به عنوان بستر و زمینهٔ دولت، حدود و ماهیت آنرا تعیین می‌کنند. در واقع حکام سیاسی به عنوان بخشی از جامعه تحت تأثیر ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعهٔ خود عمل می‌کنند. به طور کلی می‌توان گفت جامعه‌شناسی سیاسی نه به چگونگی اعمال قدرت بلکه به مبانی اجتماعی قدرت سیاسی می‌پردازد.

 

فهرست مطالب:

فصل اول: زمینه جامعه شناسی سیاسی

علم، جامعه شناسی، علم سیاست

سیاست و علم سیاست

تفاوت جامعه شناسی و علم سیاست

اولویت جامعه یا دولت

تعریف جامعه شناسی سیاسی

و...

فصل دوم: دولت، حکومت

تعریف دولت و حکومت

لزوم وجود دولت

منشا دولت و حکومت

کشاورزی

فتوحات نظامی

کشمکش و تنازع بقا

تجمع تدریجی قدرت

و...

فصل سوم: باز شناخت دولت و حکومت از جامعه

مطالعات سیاسی در یونان باستان

سده های میانه، حکومت کلیسا

رنسانس

باز شناخت جامعه از حکومت در تفکر سياسي

و...

فصل چهارم: حکومت اسلامی

مقدمه

خلافت بعد از پیامبر

تشیع در ایران

اسلام، اصلاح و مبارزه

سید جمال الدین

مشروطه

حکومت اسلامي از نظر امام نائيني

شکل گيري ايدئولوژي انقلاب اسلامي

اشکال مختلف حکومت از نظر اسلام

و...

فصل پنجم: حکومت و جامعه

طبقات اجتماعي، دولت و حکومت

نخبگان حکومتي و توده ها

سازمان اجتماعي و اليت

قدرت سياسي و گروه هاي صاحب نفوذ (نظريه ي کثرت گرايي)

ارزيابي

و...

فصل ششم: مشروعیت

تعریف قدرت

ابزار قدرت

سازمان های پلیسی و ارتشی

سازمان های اقتصادی

سازمان های اطلاعاتی

سازمان ارتباطات

دیوان سالاری

تکنولوژی

و...

فصل هفتم: وظايف و کار کرد هاي دولت

بحران و سرپيچي مردم از قوانين حکومتي

رابطه نوع پيکار سياسي با شکل و ساختار نظام حاکم

انواع پيکار سياسي

جنبش‌هاي اجتماعي، مسائل اجتماعي و خواستهاي مردم

تعريف جنبش اجتماعي

جنبش اجتماعي و رفتارهاي جمعي

جنبش و انقلاب

جنبش اجتماعي و ايدئولوژي

و...