ژئومورفولوژی (به انگلیسی: Geomorphology) یا زمین‌ریخت‌شناسی علم مطالعه سیستماتیک و بین‌رشته‌ای زمین‌چهره‌ها و مناظر آن‌ها به‌علاوه فرایندهای درونی و بیرونی کره زمین است که اشکال را خلق کرده و آن‌ها را تغییر می‌دهند. ژئومورفولوژی شاخه‌ای از رشتهٔ جغرافیای طبیعی است که به بررسی چگونگی به‌وجود آمدن اشکال مختلف طبیعی در سطح زمین می‌پردازد و تغییرات حاصل از عوامل درونی و بیرونی زمین را بر روی این اشکال دنبال می‌کند تا بتواند رفتار آن‌ها را تبیین نموده و به پیش بینی آینده آن نایل شود. هدف از این علم، مطالعه اجزای اصلی تشکیل دهندهٔ ناهمواری‌ها است و از روش اصولی توصیف علمی ناهمواری شامل شناسایی اجزای متفاوت عوارض زمین و چگونگی روابط بین آن‌ها و طبقه‌بندی این عوارض به‌صورت سیستماتیک بهره می‌گیرد.

ژئومورفولوژی دانشی است که در اواخر قرن نوزدهم میلادی شکل گرفت و با تلاش دانشمندان علوم زمین به قوانین و اصول علمی خود رسید. این علم امروزه مبتنی بر مقایسه ناهمواری‌ها و همچنین تعیین اشکال اولیه آن‌ها و بالاخره شناسایی فرایندها و محیط‌های ریخت‌اقلیمی است و داری دو گرایش اصلی ژئومورفولوژی نظری (محض) و ژئومورفولوژی عملی (کاربردی) است. امروزه ژئومورفولوژی در دانشگاه‌های دنیا به‌عنوان زیرشاخه‌ای از علوم زمین و در ایران نیز به عنوان گرایشی از جغرافیای طبیعی و هم به‌صورت رشته‌ای مستقل (در مقاطع تحصیلات تکمیلی) در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود.

مطالعه و بررسی فرایندهای مختلف تغییردهندهٔ چهره زمین با استفاده از ابزارها و تکنیک‌های گوناگون مهم‌ترین رویکرد دانش ژئومورفولوژی است که در این میان ماهیت فرایندهای مختلف (فرایندهای رودخانه‌ای، بادی، دامنه‌ای، یخچالی، ساحلی، زمین‌ساختی، آذرین و زیستی) و زمین‌چهره‌های پدید آمده توسط آن‌ها و تغییرات آن در طول زمان مورد بررسی قرار می‌گیرد. به دلیل گستردگی قلمرو مطالعه ژئومورفولوژی، این علم با سایر دانش‌ها و به‌ویژه علوم طبیعی ارتباط و پیوستگی تنگاتنگی دارد و از قوانین علوم دیگر در بررسی‌های ژئومورفولوژی استفاده زیادی می‌شود. از سوی دیگر بررسی مسائل ژئومورفولوژی و نتایج حاصل از تحقیقات آن در بسیاری از علوم طبیعی و انسانی (شهرسازی، گردشگری، آمایش سرزمین و…) با استفاده از فنون جغرافیادارای کاربرد و اهمیت فراوان است.

دید کلی

به طور کلی ژئومورفولوژی دانش شناسایی اشکال ناهمواری‌های زمین است و به مطالعهٔ علمی ویژگی‌های هندسی سطح زمین می‌پردازد. اگرچه ویژگی‌های هندسی سطح زمین عموماً به آن دسته از شکل‌های سطح زمین محدود می‌شود که در سطح دریا یا در بالاتر از سطح دریا توسعه یافته‌اند، اما ژئومورفولوژی همه ویژگی‌ها یا جنبه‌های سطحی مشترک بین قشر جامد زمین یا سنگ‌کره، آب‌کره و هواکره را در بر می‌گیرد. به این ترتیب در ژئومورفولوژی نه‌تنها شکل‌های سطحی قاره‌ها و مناطق حاشیه آن‌ها، بلکه ناهمواری‌ها و شکاف‌های کف دریاها و اقیانوس‌ها نیز بررسی می‌شود. به علاوه مشاهده سطح ماه و مریخ و دیگر سیاره‌ها – از نزدیک و با استفاده از ماهواره‌ها – سبب شد که ژئومورفولوژی به بررسی جنبه‌های خارج از سطح زمین نیز بپردازد و بر گستره مطالعاتی خود بیفزاید.

دانش ژئومورفولوژی جدید بیشتر مبتنی بر مقایسه سامان‌مند اشکال ناهمواری‌ها و نهشته‌هایی است که موجب تعیین سن آن‌ها می‌گردد و همچنین تعیین اشکال اولیه و اصلی ناهمواری‌ها و بالاخره شناسایی فرایندها و محیط ریخت‌اقلیمی که ناهمواری‌ها را بوجود آورده‌اند، مورد توجه است؛ و نیز، ژئومورفولوژی از مطالعات آماری برای بررسی اشکال ناهمواری‌ها بهره می‌گیرد و تلاش دارد در تحول ناهمواری‌های زمین، علی‌رغم پیچیده بودن مسئله دینامیک طبیعت، سهم فرایندهای گوناگون ناشی از آب و هوا و پوشش گیاهی و ماهیت سنگ‌ها و ساخت زمین و تغییر شکل‌های زمین‌ساختی و میراث مراحل اولیه تکامل را از نظر دور ندارد.

 

فهرست مطالب:

فصل اول: تخریب و هوازدگی

مفاهیم بنیادین تخریب و هوا زدگی

امکانات تشخیص فرایند های اصلی فرسایش

فرایند های اصلی فرسایش

عوامل ژنتیکی تخریب سنگ ها

تخریب و رنگ کانی ها

و...

فصل دوم: فرایندهای حمل بر سطح دامنه ها

رسوبات سطحی

عوامل موثر بر جابجایی سنگهای ریزشی

اشکال مورفیک حاصل از سقوط و ریزش سنگها

فرم های ریزشی

خزش

و...

فصل سوم: عوامل مهم حمل

هرز آبهای اولیه

ویژگی های هرز آب های اولیه

عوامل موثر در تشکیل و تفکیک انواع هرز آبها

شکل زایی در سیستم های هرز آب های اولیه

فرایند حمل

نقش آبهای جاری در فرایند حمل

و...

فصل چهارم: اشکال مهم تراکمی آبهای جاری

عناصر عمده تشکیل دهنده دشت پایکوهی

مشخصات دشت های بسته

ویژگی دشتهای باز

مخروط افکنه ها

چرا مخروط افکنه یک عارضه برجسته است؟

تغییر ساختار در مخروط افکنه های جدید و قدیم

و...

فصل پنجم: نیمرخ تعادلی طولی بستر

مفهوم نیمرخ تعادل نظری

فاکتور های موثر بر تغییرات نیمرخ تعادل نظری

تاثیرات شاخه های الحاقی فرعی به رودخانه اصلی بر نیمرخ تعادل

نیمرخ تعادل حقیقی

عوامل موثر در فراهم شدن تدریجی نیمرخ تعادل

و...

فصل ششم: یخچال ها

مبانی تقسیم بندی یخچالها

یخچالهای ناحیه ای یا قاره ای

ویژگی های مورفیک یخچالهای قاره ای

انباشتگی یخ و شکل گیری یخچالهای قاره ای

یخچالهای محلی

انواع یخچالهای کوهستانی

یخچالهای فلاتی

یخچالهای دره ای

شیار های شطرنجی یا سراک ها

و...

فصل هفتم: حرکت یخ و زبانه های یخچالی

اندازه گیری سرعت حرکت یخچالها

تغییرات سرعت یخ در زبانه های یخچالهای کوهستانی

رفتار های حرکتی یخ در یخچالهای قاره ای

دبی یخچالی

موازنه ویژه یخچالی

و...

فصل هشتم: برداشت و تراکم یخرفتها

سیرکهای یخچالی

اجزای یک سیرک

دره های یخچالی

فیوردها

نیمرخ عرضی دره های یخچالی

و...

فصل نهم: فرسایش بادی

جریانهای هوا

مکانیرمهای فرسایش بادی

نقش ماسه در فرسایش بادی

دبی جامد باد

شکلهای جابجایی مواد توسط بادها

اشکال کاوشی باد

دشت ریگی

چاله های بادی

و...

فصل دهم: فرسایش ساحلی

موج و ویژگی های آن

استران

منابع عمده فرسایش مکانیکی در خط ساحل

نقش جریانهای ساحلی در فرسایش

جایگاه فعالیت های زیستی بر فرسایش ساحلی

و...

فصل یازدهم: فرسایش انسانی

فرسایش انسانی ناشی از کشاورزی

فرسایش های انسانی ناشی از توسه صنعتی و خدماتی

قلمرو های اقلیمی و تخریب های متفاوت انسانی

و...