انواع ادبی فارسی دسته‌بندی نوینی است که پژوهشگران معاصر با توجه به انواع ادبی در جهان برای ادبیات فارسی درنظر گرفته‌اند. این دسته‌بندی شامل ادبیات حماسی، ادبیات غنایی، ادبیات نمایشی و ادبیات تعلیمی می‌شود.

تعریف حماسه

حماسه گونه‌ای از متون وصفی است که به توصیف اعمال پهلوانی و افتخارات و بزرگی‌های قومی یا فردی می‌پردازد.

محققان منظومه‌های حماسی را به دو نوع تقسیم کرده‌اند: منظومه‌های حماسی طبیعی و ملی که خود به دو گونه حماسه‌های اساطیری و پهلوانی مانند قسمت عمده‌ای از شاهنامه و منظومه‌های حماسی تاریخی مانند اسکندرنامه بخش می‌شود و منظومه‌های حماسی مصنوع همچون هانرید اثر ولتر.

یَلنامه و پهلوان‌نامه واژه‌هایی پارسی‌تبار و برابرهای پارسی سره واژه عربی حماسه هستند. یل به معنی پهلوان است.

ویژگی‌های حماسه

از مهم‌ترین ویژگی‌های حماسه آن است که مدت‌ها پس از حوادثی که از آنها سخن می‌گوید پدید می‌آید، اما به طور معمول معتقدات و آثار فکری و اجتماعی دوران شاعر با اعتقادات و سنت‌هایی دورانی که حماسه در آن بیان می‌شود اختلاط نمی‌یابد و شاعر با حذف کردن نشانه‌های فرهنگی دوران پیشین، آثار و نشانه‌ها ی زمان خود را در حماسه نمی‌آمیزد.

به طور کلی حماسه‌های پهلوانی و دینی که با ایام و لحظات خاصی از حیات ملی یک قوم در ارتباط است؛ دورانی که مردمان پیشین با مدنیت ساده و ابتدایی خود در تلاش برای تشکیل ملیت و تمدن خود بوده‌اند. موضوع داستان‌های حماسی همیشه نخستین دوره‌های تمدن آن ملت است و در دوره‌های ترقی و کمال استقلال و تمدن یک ملت شاعران بیشتر به حماسه‌های مصنوع می‌پردازند.

همچنین در عموم حماسه‌ها زمان و مکان وقایع مبهم است تا منظومه حماسی در زمان و مکان محدود نباشد.

ویژگی دیگر حماسه داستانی بودن آن می‌باشد. حماسه‌ها به صورت داستان بیان می شوند. وجود قهرمانان برتر در حماسه نیز از دیگر ویژگی‌های حماسه به شمار می رود. حوادث خارق العاده ای یا اغراق آمیزی که در حماسه ذکر می شوند و گاه باور آنها دشوار می‌باشد نیز از ویژگی‌های حماسه می باشد.

ادبیات غنایی در لغت به معنای آواز خوش، سرود و نغمه است و در اصطلاح به نثر یا شعری گفته می‌شود که بیان‌گر عواطف و احساسات شخصی شاعر باشد. در شعر فارسی ادبیات غنایی به صورت داستان، مرثیه، مناجات، شکایت و گلایه در قالب‌هایی چون غزل، مثنوی، رباعی و قصیده مطرح شده است. یکی از زمینه‌های مهم شعر غنایی بعد اجتماعی ان است برای مثال مناجات سنایی، حبسیهٔ مسعود سعد و غزل حافظ و طنز عبید زاکانی و مرثیه بهار، دارای پیام مهم اجتماعی هستند. در ادبیات فارسی چندین منظومهُ غنایی درخشان وجود دارد مانند ویس و رامین، خسرو و شیرین و لیلی و مجنون. موضوع اصلی این منظومه‌های داستانی بیان حالات و احساسات مربوط به وصال و فراق است.
ادبیات عرفانی ایران نیز در حوزهُ ادبیات غنایی جای دارد. در این عرصه نیز آثار بزرگی چون مرصادالعباد، اسرارالتوحید، مثنوی معنوی و کشف‌الاسرار به نظم و نثر آفریده شده‌اند.

ادبیات نمایشی گونه‌ای از ادبیات است که برای اجرا در صحنهٔ تئاتر یا مکان‌های دیگر تنظیم و نوشته شده باشد و نمایشنامه، فیلمنامه و تعزیه نامه و امثال اینها را در بر می‌گیرد.

در ایران اشکال کهن نمایش ریشه در مذهب داشت. کهن‌ترین آنها مراسمی بود که در آنها مغ‌ها سرودهای اوستا را همراه با رقص‌های دسته‌جمعی می‌خواندند. در ایران باستان نمایش واره‌هایی به مناسبت پیروزی‌ها و سوکواری‌ها بر پا می‌شد از آن جمله کین سیاوش که برای سوکواری کشته شدن وی هر سال در نواحی شمال شرقی ایران اجرا می‌شد و تا سدهٔ چهارم رایج بود، و نیز کین ایرج، مویه زال، آیین جمشید و گریستن مغان پس از این نمایش واره‌ها در دوره‌های مختلف اشکال گوناگون نمایش در ایران پدید آمد که از آن میان می‌توان به نمایش‌های کوسه برنشین پیش از اسلام و سپس پرده بازی و میرنوروزی عمرکشان و انواع نمایش‌های سنتی مانند معرکه‌گیری، نقالی و روحوضی اشاره کرد که چون نمایش‌هایی عامیانه بود چندان نیازی به متن و نمایشنامهٔ مشخص نداشت. تنها گونهٔ نمایش‌های سنتی ایرانی که می‌توان نوشتاری برای آن جست تعزیه است. تعزیه که از زمان معزالدوله دیلمی به صورت دسته‌ها و مراسم سوکواری اجرا می‌شد تا اواخر دورهٔ صفویه به شکل نهایی و امروزی خود دست یافت.

نمایش به شکل امروزی آن با ترجمهٔ نمایشنامه‌های غربی به ایران راه یافت که در این میان سهم آثار ترجمه شدهٔ مولیر نمایشنامه‌نویس فرانسوی بیش از دیگران‌است. از اواسط دههٔ ۱۳۳۰ برپایی سالن‌های جدید نمایش و برگزاری جشنواره‌های تئاتر و توجه روشنفکران به ریشه‌های هنر بومی و ملی سبب رونق دوبارهٔ نمایشنامه‌نویسی شد. غلامحسین ساعدی (با نام مستعار گوهرمراد)، بهرام بیضایی، اکبر رادی، خسرو حکیم رابط واسماعیل خلج از برجسته‌ترین نمایشنامه‌نویسان معاصر به شمار می‌روند.

ادبیات تعلیمی به آن دسته از آثار ادبی اطلاق می‌شود که محتوای آنها آموزه‌های اخلاقی، اجتماعی یا علمی است و به هدف تعلیم و تربیت آفریده می‌شوند.

 

فهرست مطالب:

حماسه

انواع حماسه

انواع حماسه بر حسب موضوع

حماسه های معروف جهان

عالي ترين و اصيل ترين انواع حماسه

اسطوره

رویین تن

صور اساطیری

مختصات حماسه

گیل گمش

ایلیاد

سه نكته در سبك حماسه

قهرمان حماسه

حماسه عرفانی

ادب غنایی

منشا ادب غنایی

ادبيات غنايي داستاني

سبک غنا

غزل فارسي در سبك عراقي

ادبیات نمایشی

تراژدی

کارتاسیس

پیشگویی

تفاوت تراژدي و حماسه

کمدی

انواع کمدی

داستان

انواع رمان از نظر ساخت

انواع رمان از نظر موضوع

انواع رمان از نظر پلات

عناصر داستان

داستان کوتاه

داستان در ایران

ملاحظاتي در باب داستان هاي سنتي ايران

ساخت حکایت

انواع داستان هاي ايراني از نظر موضوع

عناصر قصه هاي ايراني

مرثیه

رثا در نثر

مفاخره

مناظره

قالب شعری

سوال و جواب

شهر آشوب

حبسیه

طنز و هزل و مطايبه

مناجات

ادبیات تعلیمی

تمثیل

اقسام تمثیل

تمثيل در ادب فارسي

لغز یا چیستان

مقاله

قصیده

غزل

مثنوی

و...