زبان‌شناسی علمی است که به مطالعه و بررسی روشمند زبان می‌پردازد. در واقع، زبان‌شناسی می‌کوشد تا به پرسش‌هایی بنیادین همچون «زبان چیست؟»، «زبان چگونه عمل می‌کند و از چه ساخت‌هایی تشکیل شده‌است؟»، «انسان‌ها چگونه با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند؟»، «زبان آدمی با سامانه ارتباطی دیگر جانوران چه تفاوتی دارد؟»، «کودک چگونه سخن گفتن می‌آموزد؟»، «زبان بشر چگونه تکامل یافته‌است؟»، «زبان‌ها چه قرابتی با یکدیگر دارند؟»، «ویژگی‌های مشترک زبان‌های جهان کدامند؟»، «انسان چگونه می‌نویسد و از چه راهی زبان نانوشتاری را واکاوی (تحلیل) می‌کند؟»، «چرا زبانها دگرگون می‌شوند؟» و … پاسخ گوید.

زبان‌شناسی به مفهوم جدید آن، علمی نسبتاً نوپا بوده که قدمتی تقریباً یک صد ساله دارد، اما مطالعات تخصصی دربارهٔ زبان به چند قرن پیش از میلاد بازمی‌گردد، یعنی زمانی که پانینی قواعدی برای زبان سانسکریت تدوین کرد. در زبان‌شناسی، ابعاد مختلف زبان در قالب حوزه‌های صرف، نحو،آواشناسی، واج‌شناسی، معناشناسی، کاربردشناسی، تحلیل گفتمان، زبان‌شناسی تاریخی تطبیقی، رده‌شناسی، زبان و نیز حوزه‌های بین‌رشته‌ای مانند جامعه‌شناسی زبان، روانشناسی زبان، عصب‌شناسی زبان، زبان‌شناسی قضایی، زبان‌شناسی بالینی، زبانشناسی تحلیلی،زبان‌شناسی آموزشی و زبان و منطق بررسی می‌شوند. از آنجا که زبان یک پدیده پیچیدهٔ انسانی و اجتماعی‌ست، برای مطالعهٔ جامع و دقیق آن، بهره‌گیری از علوم مرتبط دیگر الزامی به نظر می‌رسد. در واقع، مطالعهٔ فراگیر زبان، رویکردی چندبعدی را می‌طلبد؛ بنابراین، زبان‌شناسی علاوه‌بر مطالعه جنبه‌های توصیفی و نظری زبان به ابعاد کاربردشناختی، روان‌شناختی، مردم‌شناختی، اجتماعی، هنری، ادبی، فلسفی و نشانه‌شناختیزبان توجه می‌کند. به عبارتی می‌توان گفت زبان‌شناسی معاصر، حوزه‌های مطالعاتی بسیار گسترده‌ای را شامل می‌شود که توجه دانش پژوهان و دانشمندان گوناگونی را با ذائقه‌های علمی متنوعی به خود جلب نموده‌است. در همین راستا، مطالعاتی مانند رابطه و تعامل بین زبان و ذهن، زبان وشناخت، زبان و رویکردهای فلسفی، زبان و قوه تعقل، زبان و منطق، دانش ذاتی، یادگیری زبان اول، کاربرد زبان و محیط زیست، زبان و قانون، زبان و هوش مصنوعی، زبان و فرهنگ، زبان و جامعه، زبان و تکامل انسان، زبان و سیاست، زبان و تفکر و دیگر نشانه‌های ارتباطی می‌توانند زیر مجموعه‌های رشتهٔ زبان‌شناسی تلقی شوند.

کسی را که به بررسی‌های زبان‌شناختی می‌پردازد، زبان‌شناس می‌نامند. برخلاف تصور عمومی، لزومی ندارد زبان‌شناس به چندین زبان تسلط داشته باشد. مهم آن است که بتواند پدیده‌های زبان‌شناختی همچون واژه، هجا، گروه نحوی و معنا را کندوکاو نماید و بازبشکافد. نکته دیگر آنکه کار زبان‌شناس همچون سایر کسانی که با علم سروکار دارند، تجویز نیست، بلکه توصیف است.

تاریخچه

معمولاً تاریخ دانش زبان‌شناسی را به‌معنی «مطالعات تخصصی زبان» تا کتاب دستور سانسکریت نوشتهٔ پانینی هندی عقب ببرند. پانینی در سدهٔ پنجم پیش از میلاد، دستور زبان بسیار پیشرفته‌ای برای زبان سانسکریت نوشت. اما زبان‌شناسی به مفهوم مدرنش با انتشار کتاب دورهٔ زبان‌شناسی عمومی نوشتهٔ فردینان دوسوسور آغاز شد. دوسوسور بین مطالعات زبانیِ همزمانی و در زمانی تمایز قائل شد و بر مطالعهٔ «نظام زبان» تأکید کرد. در دههٔ ۱۹۵۰، نظریات نوام چامسکی انقلابی در این رشته به‌وجود آورد و باعث پیدایش دستور زایشی شد. او با انتقاد شدید از روان‌شناسی رفتارگرا، که یادگیری زبان را نوعی تقلید رفتاری می‌داند، با ارائهٔ شواهدی، ناکارامدی‌های چنین دیدگاهی را نشان داد. او معتقد است اصول و خصوصیات زبان در انسان ذاتی است و کودک زبان را یادنمی‌گیرد، بلکه فرامی‌گیرد (acquire). به عبارت دیگر، نحوهٔ فراگیری زبان به‌صورت ارثی و ژنتیکی در مغز برنامه‌ریزی شده‌است و محیط پیرامون کودک تنها نقش محرک را برای فراگیری زبان مادریایفا می‌کند. کودک، مجموعهٔ محدودی از اطلاعات را از محیط زبانیِ خویش می‌گیرد و خود قادر است ترکیبات جدیدی بسازد. نظریه‌پردازان پیش‌تر معتقد بودند زبان مادری تنها از راه شنیدن گفتار اطرافیان و به‌صورت اکتسابی وارد ذهن کودک می‌شود.

 

فهرست مطالب:

پیشگفتار

راهنمای مطالعه

اهداف کلی

بخش اول: زبان و زبان شناسی

زبان‌شناسي چيست

زبان چيست؟

علّت دگرگوني و تحوّل در زبان

فرقِ دستور نويسي و زبان‌ شناسي

تاريخچة مطالعات زباني

زبان‌ شناسي توصيفي و زبان‌ شناسي تاريخي

زبان و گفتار

جوهر و اصل زبان

تعريف نشانه

1. نشانه تصويري

2. نشانه طبيعي

3. نشانه وضعي

اجزاي نشانه زباني

دستگاه زبان

روابط همنشيني و جانشيني

1. محور همنشيني

2. محور جانشيني

خصوصيت خطي زبان

تجزية دوگانه زبان

اصل نسبيت در زبان

اقتصاد زبان

نقش و وظايف زبان

بخش دوم: زبان و خط

زبان و خط

رابطه زبان و خط

تاريخچة پيدايش خط

خط هيروگليف

بخش سوم: زبان‌ شناسي و علوم ديگر

ارتباط زبان‌ شناسي با علوم ديگر

عصب‌ شناسي زبان

روان‌ شناسي زبان

جامعه‌ شناسي زبان

گاهشماري زبان

زبان‌ شناسي رياضي

مهندسي ارتباطات

بخش چهارم: اندامهاي گويايي و اصوات زباني

اندامهاي گويايي

صوت و آوا

رابطه آوا با زبان

آوا شناسي

واج‌ شناسي

فرق ميان آوا شناسي و واج‌ شناسي

نحوه توليد آوا

مصوت يا واكه

صامت يا همخوان

صامتهاي انسدادي

صامتهاي انقباضي

اصوات خيشومي

مخرج واج

واكدار ـ بي‌واك

همخوانهاي زبان فارسي

تعريف واج

زوج كمينه

تعريف هجا

ساختمان هجا در زبان فارسي

هجا و تكواژ

واج‌ آرايي

همزه در زبان فارسي

بخش پنجم: دستور زبان

دستور چيست؟

صرف

تعريف تكواژ

طبقه‌ بندي تكواژها

تكواژهاي قاموسي

تكواژهاي دستوري

گونه‌هاي تكواژ

تعريف واژه

نحو

تقديم صورت بر معني

اهميت معني در ساختهاي نحوي

توانش و كنش زباني

دستور گشتاري ـ زايشي قواعد گشتاري يا تأويلي

شكل دستور زايشي يا توليدي

ساخت آوايي

ساخت معنايي

ساخت نحوي

بخش ششم: بررسي معني

معني‌شناسي

معني و جهان بيرون

روابط همنشيني و جانشيني

تجزيه مؤلفه‌ اي

ساخت سلسله مراتبي مشخصه‌ هاي معنايي

مشخصه‌ هاي متقاطع