تاریخ ادبیات فارسی به بررسی تاریخی و جریان‌شناسی ادبیات زبان فارسی می‌پردازد. ادبیات فارسی پس از اسلام تاریخی هزار و صد ساله دارد. شعر فارسی و نثر فارسی دو گونه اصلی در ادب فارسی هستند. برخی کتاب‌های قدیمی در موضوع‌های غیرادبی مانند تاریخ، مناجات و علوم گوناگون نیز دارای ارزش ادبی هستند و با گذشت زمان در زمره آثار کلاسیک ادبیات فارسی جای گرفته‌اند.

آوازه برخی شاعران و نویسندگان ایرانی از مرزهای ایران بزرگ فراتر رفته‌است. شاعران و نویسندگانی همچون فردوسی، سعدی، حافظ شیرازی، مولوی، خیام و نظامی شهرتی جهانی دارند. در میان چهره‌های شناخته شده ادبیات معاصر پارسی در جهان می‌توان به صادق هدایت، محمدعلی جمال‌زاده، هوشنگ گلشیری و جلال آل احمد در ادبیات داستانی و شهریار، نیمایوشیج و احمد شاملو در چامه (شعر) اشاره کرد.

ادبیات در ایران پیش از اسلام به سروده‌های اوستا در حدود ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. این سروده‌ها که بخشی از سنت شفاهی ایرانیان باستان بوده‌اند سینه به سینه منتقل شده و بعدها بخش‌های کتاب اوستا را در دوران ساسانی پدیدآوردند. اوزان باستانی چامه در ایران ضربی و هجایی بودند و بنظر می‌رسد این شیوه در زبان پارسی باستان نیز مورد استفاده بوده‌است. در دوره اشکانیان ادبیات ایران تحت تأثیر نفوذ هلنیسم دچار دگرگونی شد. خنیاگران پارتی سرودهای محلی که تا پس از اسلام نام پهلوی نیز داشتند را قرائت می‌کردند و این نوع شعر با آلات موسیقیهمراه می‌شده‌است. با نفوذ اندیشه مانوی در سرزمین پهناور ایران و هنرگرایی آنان نوعی ادبیات شعرگونه مانوی به زبان‌های پارتی، پارسی میانه و سغدی در ایران پدید آمد. در آثار بدست آمده از واحه تورفان در کشور چین آثار پارسی فراوانی کشف شده که به این مقوله بازمی‌گردند. در دوران ساسانی نگارش بهبود یافت و آثار فقهی و دینی و داستانی بسیاری به نگارش درآمد که برخی مانندکارنامه اردشیر بابکان، درخت آسوریک، یادگار زریران، ماتیکان یوشت فریان نیز دارای جنبه‌های ادبی نیز بودند. با فروپاشی شاهنشاهی ساسانی بسیاری از این نوشته‌ها از میان رفت و برخی نیز به دست زرتشتیان نجات یافته و عمدتاً به هندوستان منتقل گردید؛ که امروزه به ادبیات پهلوی شهرت دارند. دبیره (خط) به کار رفته در دوران پیش از اسلام برای نگارش آثار ادبی خط پهلوی، خط مانوی وخط سغدی بوده‌است و برخی آثار هم به پازند نوشته شده و به دین دبیره بوده‌اند.

در آغاز دوران اسلامی نشانه‌هایی از علاقه مردم به شعر کهن در برخی متون ثبت شده‌است که ترانه کودکان بلخوبصره نمونه‌هایی از آن است. به‌هرحال تحت تأثیر صنعت شعری عرب گونه‌ای نو از ادبیات در ایران پدید آمد که بیشتر مبتنی بر چامه (شعر) بود. این چامه قالبی گاهی در قالب‌های بومی عرب و گاهی در قالب‌های ابداعی ایرانی سروده می‌شد.

زمینه‌های فکری سرایش شعر نو، سالها پیش از نیما آغاز شده بود که برای پیگیری این نکته باید به شاعران و سرایندگان دوره مشروطه مراجعه کرد. ابوالقاسم لاهوتی، میرزا حبیب اصفهانی مترجمحاجی بابای اصفهانی و میرزاده عشقی از این زمره‌اند.

شعر نو جنبش شعری بود که با نظریات نیما یوشیج آغاز شد. از جمله شاعران متعلق به این جنبش شعری می‌توان به احمد شاملو، مهدی اخوان ثالث، فروغ فرخزاد، سهراب سپهری، منوچهر آتشی، طاهره صفارزاده، و محمود مشرف آزاد تهرانی (م. آزاد) اشاره کرد.

وزن در شعرهای نیما و اخوان با نوع شعری که احمد شاملو سراینده آن بود تفاوت دارد. شعر نیمایی دارای وزن عروضی بوده و تنها هجاهای شعر تساوی خود را از دست داده‌اند و کوتاه یا بلند می‌شوند ولی در شعر سپید که احمد شاملو آن را پایه‌گذاری کرد از وزن خبری نیست و به جای آن از تصویر سازی واژگانی و موسیقی درونی استفاده می‌شود.

 

 

فهرست مطالب:

فصل اول: ويژگي هاي شعر و تحول آن در عهد صفوي

ويژگي هاي شعر

تنوع سبك ها

تشخیص

كاربرد تمثيل يا ارسال المثل

رواج تک بیت

سادگي لفظ و تازگي زبان

افراط در كاربرد صور خيال

رواج سبك هندي

چيرگي معني بر لفظ

مبالغه در ايجاز

تکرار قافیه

و...

فصل دوم: ويژگي هاي شاعران عهد صفوي

مضمون یابی

پیروی از خیال

پیراستگی

هندي سرايي يا مكتب هندي

ممارست

كاربرد تشخيص در تمثيل

و...

فصل سوم: موضوعات شعر و انواع آن در عهد صفوی

بعضی اطلاعات لازم

ماده تاریخ

ساده معما

هزل، هجو و طنز

شهر آشوب يا شهر انگيز

حماسه های تاریخی

حماسه های دینی

داستان سرایی

قصيده گويي و مديحه سرايي

و...

فصل چهارم: شاعران معروف عهد صفوي

اهلی

مثنوي هاي اهلي

وحشی بافقی

آثار وحشی

ويژگي هاي اشعار وحشي

كليات محتشم كاشاني

شیخ بهایی

آثار شيخ بهايي

ويژگي هاي شعر بهايي

کلیم کاشانی

شعر کلیم

ويژگي هاي شعر كليم

صائب تبریزی

ويژگي هاي شعر صائب

و...

فصل پنجم: افشاریه و زندیه

ميرزا مهدي خان استر آبادي

ويژگي هاي نثر ميرزا مهدي خان

آثار لطفعلي آذر بيگدلي

مشتاق اصفهاني

و...

فصل ششم: اوضاع اجتماعي و ادبي ايران در دوره قاجاريه

اصلاحات فرهنگي و آموزشي امير كبير

نهضت بازگشت ادبي در اين دوره

نظر مخالفان درباره نهضت بازگشت

نظر موافقان نهضت بازگشت

فصل هفتم: شاعران معروف اوايل دوره قاجار

آثار صباي كاشاني

آثار نشاط

سبک نشاط

آثار مجمر اصفهاني

آثار وصال شيرازي

سبک وصال

فروغي بسطامي و سبك او

سروش اصفهاني و آثار او

قاآنی شیرازی

يغماي جندقي

آثار يغما

محمود خان صبا

فصل هشتم: نثر نويسان معروف دوره اول قاجاريه

آثار قائم مقام

سبك نثر قائم مقام

فاضل خان گروسي

آثار حاجي فرهاد ميرزا

سبك و آثار اميرنظام گروسي

آثار محمد حسن خان اعتماد السلطنه

فصل نهم: تاريخ نويسي، تذكره ها و كتب شرح احوال

تاريخ نويسي

مآثر سلطانيه

تاریخ نو

ناسخ التواريخ

تاريخ قاجاريه يا تاريخ ناصري

تاریخ تبریز

تذکره ها

مجمع الفصحا

كتب شرح احوال

القصص العلما

گنج دانش

نامه دانشوران

فصل دهم: چاپ و چاپخانه

روزنامه و روزنامه نويسي

روزنامه وقايع اتفاقيه

روزنامه دولت عليه ايران

روزنامه ملت سنيه ايران

روزنامه دولت ايران

دو روزنامه فرانسوي

و...

فصل یازدهم: آشنايي با دارالفنون

كتابها و علوم رايج در دارالفنون

و...