نگاه کلی

• کلمه بهداشت روانی چقدر برای شما آشناست؟
• چه ارتباطی بین بهداشت روانی و اختلالات روانی وجود دارد؟
• چگونه می‌توانیم بهداشت روانی خود را حفظ کرده یا بهبود ببخشیم؟

واژه بهداشت (Health) و سلامتی همیشه انسان را در طول تاریخ به خود مشغول کرده است. تدوین برنامه‌های تربیتی – بهداشتی برای حفظ سلامتی و مطالعه ، جلوگیری و درمان بیماریها نمونه‌ای از این اقدامات بشری است. بهداشت در یک تقسیم کلی به دو نوع "بهداشت جسمی" و "بهداشت روانی" تقسیم می‌شود. ولی آنها همپوشی‌های زیادی را با هم دارند (بر یکدیگر تاثیر می‌گذارند).

بهداشت روانی از آن جهت که رابطه مستقیمی با "عملکرد فردی – اجتماعی" و آسیب‌های روانی – اجتماعی" دارد، از اهمیت زیادی برخوردار است و این اهمیت باعث تدوین و اجرای برنامه‌های متعدد بهداشت روانی در سه بعد " پیشگیری ، درمان و توانبخشی" می‌شود این سه بعد در برگیرنده تمام اهداف و فعالیت‌های بهداشت روانی است.

تعاریف بهداشت روانی

تعریف سازمان بهداشت جهانی

سازمان بهداشت جهانی ، بهداشت روانی را اینگونه تعریف می‌کند: "بهداشت روانی در درون مفهوم کلی بهداشت قرار دارد و بهداشت یعنی توانایی کامل برای ایفای نقش‌های روانی و جسمی ، بهداشت به معنای نبود بیماری یا عقب ماندگی نیست."

تعریف انجمن بهداشت روانی کانادا

انجمن بهداشت روانی کانادا در یک دید جامع بهداشت روانی را در سه قسمت "نگرش‌های مربوط به خود ، نگرش‌های مربوط به دیگران و نگرش‌های مربو به زندگی" تعریف می‌کند. از نظر این انجمن بهداشت روانی یعنی : "توانایی سازگاری با دیدگاههای خود ، دیگران و رویارویی با مشکلات روزمره زندگی."

عوامل موثر بربهداشت روانی

بهداشت روانی افراد متاثر از عوامل متعددی است، اگر چه این عوامل به صورت جداگانه مورد مطالعه قرار می‌گیرند ولی در واقع این موضو ع چند وجهی متاثر از یکدیگر است. بدین معنی که افراد به علت شرایط محیطی یا عوامل فردی تعادل و آرامش روحی شان دچار تغییراتی می‌شود و هر چه شدت این عوامل زیادتر باشد، تاثیر و تهدیدش بیشتر خواهد بود. عواملی همچون : "عدم برآورده شدن نیازهای اولیه، ناکامی، استرس، یادگیری، مسائل اجتماعی و رسانه های جمعی و... از عمده ترین تاثیرگذاران بر بهداشت روانی هستند.

ابعاد بهداشت روانی

پیشگیری نوع اول (Primary Prevention)

هدف این نوع از بهداشت روانی ممانعت از شروع یک بیماری یا اختلال است، "با حذف عوامل کلی کاهش عوامل خطرساز ، تقویت مقاومت افراد ، دخالت در فرایند اختلال" بدست می‌آید." برنامه‌های آموزش بهداشت روانی (نظیر آموزش والدین برای تربیت کودکان ، آموزش تاثیرات مصرف الکل و مواد و...)، برنامه‌های بالا بردن کارایی و توان افراد (نظیر برنامه‌های تقویتی برای کودکان محروم) ، ایجاد سیستم‌های حمایت اجتماعی (نظیر بیمه‌های درمانی ، ایجاد و حمایت از گروه‌های محلی و اجتماعی حمایت کننده از افراد مبتلا)" نمونه‌های پیشگیری نوع اول می‌باشد.

پیشگیری نوع دوم (Secondary Prevention)

هدف اقدامات این بعد از برنامه بهداشت روانی ، شناخت به موقع و درمان فوری و مناسب اختلال (یا بیماری) است. تمام نظریه‌ها و اقدامات درمانی نظیر "دارو درمانی ، رفتار درمانی ، شناخت درمانی ، گروه درمانی ، روانکاوی و ..." در غالب این بعد از بهداشت روانی قرار می‌گیرد.

پیشگیری نوع سوم

هدف این بعد از بهداشت روانی ، بازگرداندن و حفظ تمام یا قسمتی از توانایی‌های از دست رفته فرد به علت اختلال (یا بیماری) است، تا فرد بتواند به گونه‌ای مفید و سازنده به زندگی "خانوادگی ، اجتماعی و شغلی" خود باز گردد. در واقع برنامه‌های این بعد با "توانبخشی" (Rehabilitation) افراد و جلوگیری از بازگشت مجدد اختلال (یا بیماری) در فرد و حفظ و پیشبرد سلامت ایجاد شده توسط درمان ، سروکار داشته ، اقدامات قبلی را تکمیل می‌کند.

چشم انداز بحث

موضوع بهداشت روانی و تامین آن برای "مردم ، سازمانها و دولتها" بسیار مهم است، چرا که با کارایی فردی و اجتماعی افراد و در کنار آن با پیشرفت‌های "علمی ، صنعتی و..." جامعه گره خورده است. امروزه اکثر کشورها منابع زیادی را برای بهبود بهداشت روانی جامعه صرف می‌کنند و در کنار آن با تدوین برنامه‌های جامع از "سازمان‌ها و منابع محلی – اجتماعی" نیز استفاده می‌کنند. متاسفانه ایران از این حرکت جامعه بشری به دور مانده است.

بطوری که افراد و بیماران دچار مشکلات روحی از ابتدایی‌ترین حق خود یعنی بیمه خدمات درمانی بهداشتی محروم هستند و تاکنون هیچگونه نشانه و حرکت موثری که نشان دهنده اهمیت بهداشت و سلامتی این افراد باشد در دولت دیده نشده است. در واقع افراد و بیماران دچار "مشکلات روحی – روانی" افراد "فراموش شده" در ایران هستند.

 

فهرست مطالب:

فصل اول: بهداشت روانی و سطوح پیشگیری

معادل بهداشت روانی

تعاریف مختلف بهداشت روانی

تعریف واژه نامه از روان پزشکی پیشگیری

تعریف فرد بهنجار

و...

فصل دوم: مکانیزم های دفاعی روانی 1

سطوح فعالیت های روانی از دیدگاه فروید

ساختمان شخصیت از دیدگاه فروید

کارکرد مکانیزم های دفاعی

ویژگی های مکانیزم های دفاعی

و...

فصل سوم: مکانیزم های دفاعی روانی 2

برخی دیگر از مکانیزم های دفاعی

سایر مکانیزم های دفاعی

واکنش وارونه

جا به جایی یا جانشینی

برگشت

درون فکنی

و...

فصل چهارم: ناکامی، تعارض و فشار روانی 1

ناکامی

منابع ناکامی

تحمل ناکامی

واکنش افراد مختلف به ناکامی ها

و...

فصل پنجم: ناکامی، تعارض و فشار روانی 2

روش های پیشگیری از فشار روانی

سه دسته هدف برای کاهش فشار روانی از نظر سلیه

ویژگی های هدف های کوتاه مدت

هدف های بلند مدت

و...

فصل ششم: اضطراب

تاثیر اضطراب

انواع اختلال های اضطرابی

نظریه های اضطراب

تعریف اضطراب

و...

فصل هفتم: مرحله شیرخوارگی

رشد اجتماعی در مرحله شیرخوارگی

برتری شیر مادر

از شیر گرفتن کودک

و...

فصل هشتم: جو عاطفی خانواده، مهر و محبت و اعمال قدرت والدین

خانواده

تعریف جو عاطفی خانواده

انواع جو عاطفی خانواده

جو استبدادی

و...

فصل نهم: ساختار خانواده و مسائل آن

فضای مناسب رشد روانی

فضای نامناسب در خانواده

و...

فصل دهم: خانواده و تنش های آن

وظایف خانواده

مراحل تغییر در خانواده

بحران های خانواده

برقراری ارتباط مؤثر عامل سازگاری

نشانه های وجود تنش در ارتباط خانوادگی

و...

فصل یازدهم: بلوغ و نوجوانی

اهمیت دوره بلوغ

اهمیت آموزش بهداشت روانی در این دوره

برخی از مشکلات دوره نوجوانی

درک دنیای نوجوان و شناخت مشکلات او

و...

فصل دوازدهم: جوانی و میانسالی

جوانی از نظر اریکسون

تکالیف دوره جوانی

انتقال به میانسالی

دو تکلیف دوره میانسالی از نظر لوینسون

بحران میانسالی از نظر لوینسون

انتخاب شغل

و...

فصل سیزدهم: دوره پیری

انتضار زندگی

پیری از نظر روان شناسی

نسبی بودن پیری

احساس پیری

مشخصه های پیری

و...

فصل چهاردهم: ازدواج

ازدواج در اسلام

اهمیت ازدواج در اسلام

دوری از ازدواج

سن ازدواج

سن مناسب

برخی از مشکلات ازدواج

و...

فصل پانزدهم: روابط بین زن و شوهر و فرزندان

وظایف همسران از نظر اسلام

وظایف زن در قبال شوهر

وظایف مرد نسبت به زن

توصیه هایی برای بهبود روابط زن و شوهر

و...