ژئومورفولوژی (به انگلیسی: Geomorphology) یا زمین‌ریخت‌شناسی علم مطالعه سیستماتیک و بین‌رشته‌ای زمین‌چهره‌ها و مناظر آن‌ها به‌علاوه فرایندهای درونی و بیرونی کره زمین است که اشکال را خلق کرده و آن‌ها را تغییر می‌دهند. ژئومورفولوژی شاخه‌ای از رشتهٔ جغرافیای طبیعی است که به بررسی چگونگی به‌وجود آمدن اشکال مختلف طبیعی در سطح زمین می‌پردازد و تغییرات حاصل از عوامل درونی و بیرونی زمین را بر روی این اشکال دنبال می‌کند تا بتواند رفتار آن‌ها را تبیین نموده و به پیش بینی آینده آن نایل شود. هدف از این علم، مطالعه اجزای اصلی تشکیل دهندهٔ ناهمواری‌ها است و از روش اصولی توصیف علمی ناهمواری شامل شناسایی اجزای متفاوت عوارض زمین و چگونگی روابط بین آن‌ها و طبقه‌بندی این عوارض به‌صورت سیستماتیک بهره می‌گیرد.

ژئومورفولوژی دانشی است که در اواخر قرن نوزدهم میلادی شکل گرفت و با تلاش دانشمندان علوم زمین به قوانین و اصول علمی خود رسید. این علم امروزه مبتنی بر مقایسه ناهمواری‌ها و همچنین تعیین اشکال اولیه آن‌ها و بالاخره شناسایی فرایندها و محیط‌های ریخت‌اقلیمی است و داری دو گرایش اصلی ژئومورفولوژی نظری (محض) و ژئومورفولوژی عملی (کاربردی) است. امروزه ژئومورفولوژی در دانشگاه‌های دنیا به‌عنوان زیرشاخه‌ای از علوم زمین و در ایران نیز به عنوان گرایشی از جغرافیای طبیعی و هم به‌صورت رشته‌ای مستقل (در مقاطع تحصیلات تکمیلی) در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود.

مطالعه و بررسی فرایندهای مختلف تغییردهندهٔ چهره زمین با استفاده از ابزارها و تکنیک‌های گوناگون مهم‌ترین رویکرد دانش ژئومورفولوژی است که در این میان ماهیت فرایندهای مختلف (فرایندهای رودخانه‌ای، بادی، دامنه‌ای، یخچالی، ساحلی، زمین‌ساختی، آذرین و زیستی) و زمین‌چهره‌های پدید آمده توسط آن‌ها و تغییرات آن در طول زمان مورد بررسی قرار می‌گیرد. به دلیل گستردگی قلمرو مطالعه ژئومورفولوژی، این علم با سایر دانش‌ها و به‌ویژه علوم طبیعی ارتباط و پیوستگی تنگاتنگی دارد و از قوانین علوم دیگر در بررسی‌های ژئومورفولوژی استفاده زیادی می‌شود. از سوی دیگر بررسی مسائل ژئومورفولوژی و نتایج حاصل از تحقیقات آن در بسیاری از علوم طبیعی و انسانی (شهرسازی، گردشگری، آمایش سرزمین و…) با استفاده از فنون جغرافیادارای کاربرد و اهمیت فراوان است.

دید کلی

به طور کلی ژئومورفولوژی دانش شناسایی اشکال ناهمواری‌های زمین است و به مطالعهٔ علمی ویژگی‌های هندسی سطح زمین می‌پردازد. اگرچه ویژگی‌های هندسی سطح زمین عموماً به آن دسته از شکل‌های سطح زمین محدود می‌شود که در سطح دریا یا در بالاتر از سطح دریا توسعه یافته‌اند، اما ژئومورفولوژی همه ویژگی‌ها یا جنبه‌های سطحی مشترک بین قشر جامد زمین یا سنگ‌کره، آب‌کره و هواکره را در بر می‌گیرد. به این ترتیب در ژئومورفولوژی نه‌تنها شکل‌های سطحی قاره‌ها و مناطق حاشیه آن‌ها، بلکه ناهمواری‌ها و شکاف‌های کف دریاها و اقیانوس‌ها نیز بررسی می‌شود. به علاوه مشاهده سطح ماه و مریخ و دیگر سیاره‌ها – از نزدیک و با استفاده از ماهواره‌ها – سبب شد که ژئومورفولوژی به بررسی جنبه‌های خارج از سطح زمین نیز بپردازد و بر گستره مطالعاتی خود بیفزاید.

دانش ژئومورفولوژی جدید بیشتر مبتنی بر مقایسه سامان‌مند اشکال ناهمواری‌ها و نهشته‌هایی است که موجب تعیین سن آن‌ها می‌گردد و همچنین تعیین اشکال اولیه و اصلی ناهمواری‌ها و بالاخره شناسایی فرایندها و محیط ریخت‌اقلیمی که ناهمواری‌ها را بوجود آورده‌اند، مورد توجه است؛ و نیز، ژئومورفولوژی از مطالعات آماری برای بررسی اشکال ناهمواری‌ها بهره می‌گیرد و تلاش دارد در تحول ناهمواری‌های زمین، علی‌رغم پیچیده بودن مسئله دینامیک طبیعت، سهم فرایندهای گوناگون ناشی از آب و هوا و پوشش گیاهی و ماهیت سنگ‌ها و ساخت زمین و تغییر شکل‌های زمین‌ساختی و میراث مراحل اولیه تکامل را از نظر دور ندارد.

 

فهرست مطالب:

فصل اول: کلیات ژئومورفولوژی ایران

موقعیت فلات ایران در کمربند کوه زایی آلپ-اروپا

بنیادهای نظریه تکتونیک صفحه ای

حرکات افقی در تکتونیک صفحه ای

حرکات کششی

حرکات همگرا

خاستگاه جغرافیایی ایران در رفتارهای تکتونیکی

خطوط اصلی توپوگرافی ایران

ساختار اصلی مورفولوژی زاگرس

ساختار ارتفاعات شمالی

خطوط اصلی دگرسانی های اقلیمی در تعیین رفتارهای مورفودینامیک ایران

سطوح ارتفاعی ایران

ارزیابی سطوح ناهموار و شیب در ایران

تفاوتهای عمده توپوهیدرولوژی جریان های آبی ایران

چشم انداز مورفولوژیکی سطح داخلی ایران

نقش توپوگرافی در ساختار اقلیمی ایران

اثرات مورفولوژیکی تنوعات اقلیمی ایران

تاثیر عرض جغرافیایی بر پیدایش عوارض مورفولوژی خشک ایران

و...

فصل دوم: مبانی زمین ساخت و تاریخ تکامل تکتونیکی ایران

بنیاد های اولیه مطالعات زمین ساختی ایران

تأسیس سازمان زمین شناسی و گسترش مطالعات در ایران

پژوهشهای زمین شناختی مبتنی بر ژئوفیزیک

بنیادهای نظری اولیه تکتونیک ایران

برجسته ترین نکات نظریه اشتال

مقایسه نظریات بایر و اشتال در مورفوژنز ایران مرکزی

کمربند آتشفشانی شرودر و فرضیه اوژئوسنکلینال

تأثیر گذاری خط اورال – عمان

ارائه نظرات جدید به دنبال چاپ اولین نقشه زمین شناسی ایران

برجسته ترین نکات نظریه اشتال در تکوین ساختار زمین شناسی ایران

بلوک لوت، دیدگاه بربریان

افیولیتها و تکامل تکتونیکی ایران

مشخصات آمیزه های رنگین

و...

فصل سوم: ماهیت و کیفیت تحولات اقلیمی کواترنر و شواهد مورفولوژی آن

شرایط اقلیمی نئوژن

ویژگی های کواترنر

دوره های یخچالی آلپ و آمریکای شمالی

تغییرات حرارتی در دوره های یخچالی

ارزیابی اولیه تحولات اقلیمی دوران چهارم

خطوط کلی تحولات کواترنر از دیدگاه ژئومورفولوژی

اثرات تغییرات اقلیمی کواترنر

تغییرات استاتیک در کواترنر

تغییرات ایزواستاتیک

نوسانات دریاچه ها در خلال دوره های بارانی

پایگاه های تئوریک دوره های بارانی و دوره های سرد

روابط دما و بارش بین استوا و قطب در کواترنر

فرضیه های متحمل در اقلیم کواترنر ایران

پیشینه مطالعات یخچال شناسی ایران

یخچال های فعال فعلی ایران

تغییرات برف مرز ایران در پلئوستوسن

و...