جُغرافیا، جُغرافی، ژئوگرافی یا گیتی شناسی در حقیقت مطالعهٔ روابط بین جوامع متشکل انسانی و محیط زندگی آنهاست. به بیانی دیگر جغرافیا دانشی است که دربارهٔ سطح زمین و پدیده‌های طبیعی، آب و هوا، رستنی‌ها، خاک، فراورده‌ها و مانند آن و پراکندگی آن‌ها بر روی زمین و روابط آن‌ها با انسان گفتگو می‌کند. هر یک از موارد مورد بررسی این دانش رشتهٔ ویژه‌ای را پدید می‌آورد مانند جغرافیای انسانی،جغرافیای طبیعی، زمین‌شناسی، زمین‌ریخت‌شناسی، و جز این‌ها.

واژهٔ «جغرافیا» عربی‌شده «ژئوگرافیا» (به یونانی: γεωγραφία) است که معنی واژه‌به‌واژه‌اش «زمین‌نگاری» است. جغرافیا مطالعهٔ زمین و اراضی، سیما، جمعیت و پدیده‌هایش است.

نخستین شخصی که از واژهٔ «جغرافیا» استفاده کرد، اراتوستن (سال ۸۹۷/۹۸ تا ۸۱۵/۱۶ پیش از هجرت) بود.

چهار سنت تاریخی در پژوهش‌های جغرافیایی عبارت است از: واکاوی (تجزیه و تحلیل) مکانی پدیده‌های طبیعی و انسانی (جغرافیا به عنوان بررسی‌ای در بارهٔ پراکندگی)، مطالعات منطقه‌ای (اماکن و مناطق)، مطالعهٔ انسان و رابطهٔ او با زمین، و پژوهش در علوم زمین است. با این وجود، جغرافیای نوین نظم و انضباطی همه‌فراگیر است که در درجهٔ نخست به دنبال درک زمین و همهٔ پیچیدگی‌های انسان و طبیعت بوده و تنها منحصر به چیزها و جایشان نیست، بلکه در مورد آن که چگونه تغییر کرده و خواهندکرد نیز می‌باشد.

جغرافیا به عنوان «پلی میان انسان و علوم فیزیکی»، به دو شاخهٔ اصلی جغرافیای انسانی و جغرافیای طبیعی تقسیم شده‌است. جغرافیا را می‌توان همان‌طور که ویدال دولابلاش بیان کرده علم روابط متقابل انسان و طبیعت دانست. وی بیان می‌کند که طبیعت امکان‌هایی را در اختیار انسان قرار می‌دهد و انسان براساس فرهنگش از آنها بهره‌برداری می‌کند، البته باید توجه داشت که در دهه‌های اخیر انتقادهای بسیاری به این تعریف وارد شده‌است و امروزه اقتصاد سیاسی، مفهوم بازساخت، اقتصاد بازار آزاد در مرکز همه تعاریف جغرافیایی قرار گرفته‌است.

پیش‌گفتار

جغرافی‌دانان به گونه‌ای سنتی، عده‌ای نقشه‌نگار که به بررسی نام مکان‌ها و تعدادشان می‌پردازند، به نظر می‌رسند. اگر چه بسیاری از جغرافی‌دانان در مکان‌نامی (ذکر نام‌های نواحی) و نقشه‌نگاری آموزش دیده‌اند، ولی این کار پیشهٔ اصلی‌شان نیست. جغرافی‌دانان به بررسی پراکندگی مکانی و زمانی پدیده‌ها، فرایندها، ویژگی‌ها و هم‌چنین برهم‌کنش انسان و محیط زیست او به عنوان اثر فضا و مکانِ تحت تأثیر موضوعات مختلف از جمله اقتصاد، بهداشت، آب و هوا، گیاهان و جانوران، می‌پردازند؛ از این رو جغرافیا دانشی میان‌رشته‌ای و فرارشته‌ای است.

جغرافیا در یک چینش می‌تواند به طور گسترده به دو شعبهٔ اصلی تقسیم شود: جغرافیای انسانی و جغرافیای طبیعی. اولی تا حد زیادی بر معماری و چگونگی ایجاد فضا متمرکز است -که با انسان مشاهده و مدیریت می‌شود و نیز نفوذ او فضا و مکان به خاطر به‌کارگیری و چنگ‌اندازی‌اش به آن می‌فرساید. دومی به بررسی محیط زیست طبیعی و چگونگی به وجود آمدن و تداخل آب‌وهوا، پوشش گیاهی و چرخهٔ زیستی، خاک، آب، و ژئومورفولوژی می‌پردازد. به عنوان برآیندی از این دو زیرحوزه و با استفاده از روش‌های متفاوت، حوزهٔ سومی پدید آمده‌است که جغرافیای زیست‌محیطی نام دارد.

 

فهرست مطالب:

فصل اول: 

جغرافیا و سیر تکوینی آن

دیدگاه های دانشمندان

دو قطب علم جغرافیا

تقسیمات علم جغرافیا

چشم انداز فرهنگی

مفاهیم جغرافیا

چشم اندازهای دوازده گانه

وظایف جغرافیدانان

فصل دوم: 

مفهوم ناحیه

ناحیه از دیدگاه جغرافیدان

تعاریف ناحیه

عوامل طبیعی و تقسیمات ناحیه ای

عوامل جغرافیایی و شناخت ناحیه

کانون های ناحیه

شناخت حدود و مرزهای ناحیه

ارزش و اعتبار نقش های ناحیه

روش قدیم و جدید در جغرافیای ناحیه ای

نمونه هایی از نواحی جغرافیایی جهان

خرده نواحی

ارزش مفاهیم ناحیه ای

انتقاد به مفاهیم ناحیه ای

قبول و تایید مفاهیم ناحیه ای

جغرافیای سیستماتیک

تفاوت های جغرافیای سیستماتیک و ناحیه ای

فصل سوم: 

سابقه تاریخی مطالعات فرهنگی در جغرافیا

نقش فرهنگی

ارزش های فرهنگی

چهره های فرهنگی در مطالعات جغرافیایی

تحول فرهنگ ها

جایگاه جغرافیای فرهنگی در علم جغرافیا

روش های مطالعه در جغرافیای فرهنگی

فصل چهارم: 

برداشت های مختلف از مفهوم جغرافیا

انسان و تغییرات آب و هوایی

نقش آب و هوا در جوامع انسانی

تمدن های باستانی، خط هم گرمای 21 درجه سانتی گراد

آب و هوا و فعالیت های انسانی

آب و هوا و کانون های جدید فرهنگی

عقاید و نظریات السورث هانتینگتن

بررسی و دیدگاه جبر جغرافیایی و فرهنگ انسانی در ایجاد چهره های جغرافیایی

مقایسه مصر افریقا و مصر آمریکا

عوامل طبیعی و موسیقی سنفونیک

فصل پنجم:

گرایش های علم جغرافیا

مکاتب ماندگار در علم جغرافیا

تعاریف جغرافیای کاربردی

قلمرو جغرافیای کاربردی

مشخصات چهارگانه تحقیقات جغرافیای کاربردی

انتخاب روش در قلمرو جغرافیای کاربردی

تفاوت جغرافیای کاربردی با جغرافیای محض

موضوعات جغرافیای کاربردی

مراحل کار در جغرافیای کاربردی و تفکر علمی

تحلیل جغرافیای کاربردی از مکان

جغرافیای کاربردی و سیاست عمومی

جغرافیای کاربردی و تصمیم گیری

جغرافیای کاربردی و آینده شناسی