بهره‌وری (به انگلیسی: Productivity) از مفاهیم علم اقتصاد و مدیریت است که چنین تعریف می‌شود: «مقدار کالا یا خدمات تولید شده در مقایسه با هر واحد از انرژی یا کار هزینه شده بدون کاهش کیفیت یا به این شکل: اثربخشی به همراه کارایی». به دیگر سخن، بهره‌وری، عبارتست از، بدست آوردن حداکثر سود ممکن، با بهره‌گیری و استفاده بهینه از نیروی کار، توان، استعداد ومهارت نیروی انسانی، زمین، ماشین، پول، تجهیزات، زمان، مکان و…به منظور ارتقاء رفاه جامعه. بهره‌وری به نسبت کار انجام شده به کاری که باید انجام می‌شده اطلاق می‌شود.

می‌توان گفت برای نخستین بار لغت «بهره‌وری» توسط فردی به نام «کوئیزنی» در سال ۱۷۷۶ (میلادی) بکار برده شد. بیش از یک قرن بعد یعنی در سال ۱۸۳۳ (میلادی) فردی به اسم «لیترِ» بهره‌وری را «قدرت و توانایی تولید کردن» تعریف کرد. بایستی توجه داشت که واژه بهره‌وری با گسترش انقلاب صنعتی و جهت افزایش سودمندی حاصل از نیروی کار، سرمایه و مواردی از این دست گسترش یافت ولی اصطلاح بهره‌وری آب در چند ساله اخیر و به دلیل کمبود این ماده ارزشمند گسترش یافته‌است.

کاربردها[ویرایش]

بر خلاف پندار برخی افراد بهره‌وری فقط برای صنایع نیست بلکه بهره‌وری سطوح مختلفی دارد و همه افراد در همه سطوح نقش دارند یعنی اینکه افراد می‌توانند با تفکر، ابداعات و نوآوری‌های خود عملاً در چند سطح گوناگون مؤثر واقع گردند، سطوح مختلف بهره‌وری عبارتند از:

• سطح فرد
• سطح گروه آموزشی
• سطح گروه کاری
• سطح سازمانی
• سطح رشته‌های تجاری، خدماتی، صنعتی و کشاورزی
• سطح بخش‌های اقتصادی
• سطح ملی و کشوری
• سطح جهانی

در سطوح فردی به دنبال تدابیری برای افزایش بهره‌وری فردی هستیم؛ و در سطح گروه نیز به دنبال افزایش بهره‌وری گروه کاری هستیم. بدیهی است که موضوع بهره‌وری بیشتر در سطوح سازمانی و رشته‌ها مطرح می‌شود و بیشترین ضوابط و شرایط مربوط به بهره‌وری را می‌توان در آنها مشاهده کرد. چه بسا برخی مشاغل و حتی برخی دستگاه‌ها به دلیل انجام فعالیت‌های موازی و تکراری بودن وظایف سازمانی در یکدیگر ادغام شده و برخی از آنها حذف شده‌اند. بهره‌وری ملی که مهم‌ترین عنصر بهره‌وری است از ارتباط بین دولت، اقتصاد، جغرافیا، جمعیت وفرهنگ بدست می‌آید که عموماً به زبان ریاضیات ترجمه می‌شود وسپس نقطه بهینه آن بدست می‌آید.

مولفه‌های بهره‌وری

بهره‌وری به عنوان یکی از معیارهای سنجش فعالیت‌ها، با در نظر گرفتن هدف و مقصد مد نظر از دو زاویه مجزا قابل بررسی است. از یک سو، نقش مفید و مؤثر بودن فعالیت در دستیابی به هدف ترسیمی مورد ارزیابی قرار گرفته و از سوی دیگر بازده فعالیت مطرح می‌شود. براین اساس می‌توان بهره‌وری را به دو مولفه تجزیه کرد: بر اساس تعاریف استانداردهای مدیریت کیفیت

اثربخشی: میزانی که فعالیت‌های برنامه‌ریزی شده تحقق یافته و نتایج برنامه‌ریزی شده به دست آمده است. (کار درست کردن). کارایی: رابطه بین نتیجه بدست آمده و منابع استفاده شده .(درست کار کردن). (تعاریف برگرفته از ISO9000:2005)

بنابر این (بهره‌وری = اثربخشی × کارایی) به عبارت دیگر بهره‌وری عبارت است از تحقق همزمان اثربخشی و کارایی برای مثال وقتی تنها نیمی از اهداف یک فعالیت (اثربخشی پنجاه درصد) با دوبرابر منابع لازم (کارایی پنجاه درصد) محقق شود بهره‌وری بدست آمده بیست و پنج درصد خواهد بود، دکتر جوران در هندبوک خویش درست انجام دادن کار درست را بهره‌وری قلمداد می‌کند.

عوامل مؤثر بر افزایش بهره‌وری

بطور کلی عوامل مؤثر برای افزایش سطح بهره‌وری را می‌توان چنین برشمرد:

1. بهبود کیفی عامل کار، با توجه به اینکه نیروی انسانی مهم‌ترین عامل در بهبودی بهره‌وری می‌باشد لذا می‌توانند با بکارگیری نکات ذیل موجبات ارتقای بهره‌وری را فراهم نمایند.
2. بهبود روابط حاکم بین مدیر و کارکنان
3. بهبود در بکارگیری رهاوردهای فناورانه
4. توجه و اصلاح عوامل محیطی
5. نوآوری و خلاقیت و امکان بروز آن توسط کارکنان

 

فهرست مطالب:

فصل اول: مفهوم بهره وری

شاخصهاي ارزيابي عملکرد سازمانها

اثربخشی

کارایی

نوآوری

قابلیت انعطاف

کيفيت زندگي کاري

سودآوری

بهره وری

کیفیت

تعریف بهره وری

اهداف ناشی از بهبود بهره وری از دیدگاه مرکز بهره وری ژاپن

ديدگاههاي مختلف درباره بهره وري

تعريف بهره وري از ديدگاه سيستمي

بهره وري از ديدگاه ژاپني

رويکرد اقتصادي بهره وري

و...

فصل دوم: ضرورت مديريت فراگير بهره وري

عوامل موثر بر وضعيت بنگاهها و سازمانها

تغییر تاکیدها در دهه های 1970 و 1980

مديريت در شرايط وجود هدفهاي متناقض در دهه 1990

مقايسه هدفهاي مديران در ايالات متحده و ژاپن

اهداف متناقضي که امروزه شرکتها با آن روبرويند

تغيير در کانونهاي مورد توجه مديران

وظايف کارکنان ژاپني و نقش آنها در توسعه و بهره وري

سازمانهای ملي بهره وري در برخي از کشورهاي آسيايي

بهره وري در ايران

بهره وري نيروي انساني

بهره وري مواد غذايي

بهره وري ساعات کار

بهره وري انرژي

تحقیق و توسعه

انتشار کتاب

مطبوعات

چالشهايي که موسسات و سازمانهاي ايراني در آينده با آن روبه رو خواهند بود

و...

فصل سوم: مفهوم و فلسفه مديريت فراگير بهره وري

چشم انداز بهره وري فراگير

چشم انداز بهره وري فراگير از طريق دور بهره وري

مدل بهره وري فراگير

عناصر محصول که در مديريت بهره وري فراگير در نظر گرفته مي شوند

عناصر نهاده هايي که در مديريت بهره وري فراگير در نظر گرفته مي شوند

مفهوم و تعريف کارکردي و عملياتي مديريت بهره وري فراگير

خصوصيات منحصر به فرد

رابطه بين بهره وري کل و سود

سه استراتژي عمده براي بهبود بهره وري

استراتژي استفاده از نظام مديريت بهره وري فراگير

مدل بهره وري فراگير دکتر سومانث

مثالهايي از عوامل غير قابل لمس در مدل CTPM

توان مديريت جامع بهره وري فراگير

و...

فصل چهارم: اندازه گیری بهره وری

مراحل مديريت بهره وري

شاخصهاي بهره وري

کاربرد شاخصهاي بهره وري

انواع شاخصهاي بهره وري

بهره وري مواد اوليه

بهره وري سرمايه

بهره وري کل عوامل

بهره وري چند عامل

بهره وري در سازمانهاي خدماتي

مفهوم بهره وري در واحدهاي توليدي

و...

فصل پنجم: بهبود بهره وری

مقدمه

عوامل موثر بر بهره وري

نظام ارتقاي بهره وري

نظام ارتقاي بهره وري در سه گروه قابل دسته بندي است

ناکاياما معتقد است عوامل موثر بر بهره وري دو نوع است

انواع عوامل بلند مدت موثر بر بهره وري

عوامل موثر بر بهره وري (وزارت کار ژاپن)

سازمان بين المللي کار عوامل موثر بر بهره وري را از ديدگاه وسيع تر به سه دسته زير طبقه بندي کرده است

بهره وري را ميتوان از دو ديدگاه ديگر بررسي کرد

ديدگاه تکنيکي

دیدگاه فرهنگی

و...

فصل ششم: بهره وری نیروی انسانی

مقدمه

عوامل موثر بر بهره وري نيروي انساني

آموزش و پرورش

به طور کلي آموزش از سه طريق بهره وري عامل کار را افزايش مي دهد

انگيزه و بهره وري

وجدان کار، فرهنگ کار و انضباط در کار

عوامل موثر بر افزايش بهره وري نيروي انساني

و...

فصل هفتم: مدیریت نسبت ها

چرا نسبت ها؟

ده اصل براي تشخيص شاخصها يا نسبتها

دشواريها در ارتباط با شاخصها و چگونگي غلبه بر آنها

برخی از نسبت های مهم ديگر

حوزه هايي که مديران ارشد بايد در ارتباط با سازمانش در نظر گيرند

شاخص های مهم برای مدیر

و...

فصل هشتم: اصول مديريت بهره وري فراگير و مزاياي استفاده از آن

اصول مديريت بهره وري فراگير

کيفيت / تکامل

مشتري گرايي

توجه کارکنان

مهمترين منافع مديريت بهره وري فراگير

و...